Maaş Bir Kurda, Hayat Başka Kurda: Göçebe Hayatında Kur Riski

Gelirimin bir kısmı dolar, bir kısmı TL. Harcamalarım ise o ay hangi ülkedeysem onun para biriminde: bazen euro, bazen lari, bazen zloti.

İlk başlarda bunun ne anlama geldiğini pek düşünmezdim. Ay sonunda harcamalarıma bakar, “bu ay biraz fazla gitmiş” derdim. Sonra fark ettim ki bazı aylar ben fazla harcamamıştım. Kur hareket etmişti.

Bu olurken aslında pek bir şey hissetmiyorsun. Ama banka hesaplarımı ve harcamalarımı kontrol ederken, her gün içtiğim aynı kahveye kendi para birimimde giderek daha fazla ödediğimi fark ediyorum. Bu garip bir his.

2021’de TL, dolar karşısında değerinin %44’ünü kaybetti. Türkiye’den maaş alıp yurt dışında yaşayan biri için bu, aynı hayatın TL karşılığının bir yıl içinde yaklaşık 1,8 katına çıkması demekti. Hiçbir şey değişmeden: aynı kira, aynı market, aynı kafe.

Üç ayrı para birimi

Göçebe hayatında aslında üç para biriminle yaşıyorsun, çoğu zaman farkında olmadan.

Kazandığın

Maaşın, faturaların, müşterinin ödediği para hangi para birimindeyse o. Bu kısmın kontrolü çoğu zaman sende değil.

Harcadığın

Bulunduğun ülkenin para birimi. Kira, market, ulaşım, kafe… Günlük hayatın bu para biriminde akıyor ve her ülke değiştirdiğinde o da değişiyor.

Biriktirdiğin ya da geride bıraktığın

Birikimin hangi para biriminde duruyor? Türkiye’de süren abonelikler, sabit ödemeler var mı? Bunlar da bir para birimine bağlı ve o da hareket ediyor.

Kur riski dediğimiz şey, bu üçünün aynı yöne gitmemesi. Kazandığın para birimi, harcadığın para birimi karşısında değer kaybederse hiçbir şey yapmadan fakirleşiyorsun. Tersi olursa, hiçbir şey yapmadan zenginleşiyorsun. İkisi de senin kararın değil.

İki para biriminde gelir

Gelirimin iki para biriminde olması bir bakıma şans. Biri değer kaybettiğinde öbürü aynı yere gitmiyor. Tamamen bir para birimine bağlı olmaktansa riskin bir kısmı kendiliğinden bölünüyor.

Ama bölünmek, yok olmak demek değil. TL tarafı değer kaybettiğinde bütçem yine daralıyor; sadece tamamen değil, yarı yarıya.

Bir yılın hesabı

Hesabı kendi rakamlarımla değil, yuvarlak bir örnekle yapalım. Kur hareketleri her dönem farklı; buradaki amaç büyüklüğü görmek.

Her şeyi bulunduğun ülkenin para birimiyle düşünelim. Aylık gelirin 1.000 birim, hayatın 800 birim. Ayda 200 birim biriktiriyorsun.

Şimdi gelirinin para birimi, harcadığın para birimi karşısında %20 değer kaybetsin.

• Gelirin tamamen o para birimindeyse: gelir 1.000’den 800 birime iner. Hayat 800 birim. Birikim 0.
• Gelirin yarısı o para birimindeyse: değer kaybeden yarı 500’den 400’e iner, öbür yarı 500’de kalır. Gelir 900 birim, hayat 800 birim. Birikim 100 birim.

Aynı ülke, aynı hayat, aynı kira. Değişen tek şey kur ve gelirin kaçta kaçının o kura bağlı olduğu.

2021’deki gerçek kayıp bu örnekteki %20’nin iki katından fazlaydı.

Şimdi ne yapıyorum

Seyahat bütçemi dolar üzerinden tutuyorum. Çoğu zaman seyahat bütçemi dolar üzerinden hazırlamaya ve o şekilde tutmaya çalışıyorum. Enflasyona alışkın olmayan, Batı’da yaşayan biri için bu garip gelebilir; ama sürekli yüksek enflasyonla yaşamaya alışmış biri için bir tür sigorta.

Harcamamı tek bir ana para biriminde görüyorum. Her ülkenin harcamasını kendi para biriminde kaydediyorum ama toplamı tek bir para biriminde görmek istiyorum; yoksa euro ile lariyi, zloti ile TL’yi aynı kafada toplamaya çalışıyorum. Nomad Budget’ta her kaydın ödendiği günün kuruyla saklanıp seçtiğin ana para biriminde toplanmasının sebebi bu. Ben her şeyi dolar olarak takip etmeye çalışıyorum ama kendi para birimim TL’de de bakıyorum.

“Bu ay fazla harcadım” demeden önce kura bakıyorum. Bazen ben fazla harcamamışımdır; kur hareket etmiştir. İkisini ayırmadan kendi alışkanlığım hakkında doğru karar veremiyorum.

İlk yıllarda “bu ay biraz fazla gitmiş” dediğim ayların bir kısmında aslında hiçbir şey yapmamıştım. Kur yapmıştı. Bugün hâlâ kuru kontrol edemiyorum ama en azından ayırt edebiliyorum.

Kurların sizin yönünüze esmesi dileğiyle; esmediğinde de fark edebilmeniz.

Kaynaklar

• Reuters, Turkey’s lira logs worst year in two decades (Gulf News aracılığıyla), 1 Ocak 2022